Η γνώση, η ηθική και η αλήθεια είναι το μέλλον του ανθρώπου

Η υγεία, καθοριστικός παράγοντας κοινωνικής και οικονομικής εξέλιξης

Η συνολική έννοια της υγείας

Ένα παλιό ρητό, που αποδίδεται στους ιθαγενείς της Αμερικής, λέει ότι «όταν η γη είναι άρρωστη, οι άνθρωποι είναι άρρωστοι».

Το ρητό αυτό, αν και πολύ παλιό, εκφράζει την αλληλεξάρτηση πολλών παραγόντων στην υγεία. Είναι επίκαιρο και σήμερα, γιατί εκφράζει τη σύγχρονη γνώση για την επίδραση των εξωτερικών παραγόντων στην υγεία —ιδιαίτερα του περιβάλλοντος του ανθρώπου— και τοποθετεί την υγεία ως καθοριστικό παράγοντα της κοινωνικής εξέλιξης.

Οι δικοί μας πρόγονοι (Ιπποκράτης, Γαληνός κ.ά.) εξέταζαν την υγεία σε σχέση με το περιβάλλον (νερό, αέρας, έδαφος, τροφή κ.λπ.), λαμβάνοντας υπόψη όλους τους παράγοντες που επηρεάζουν την υγεία του ατόμου, της οικογένειας και συνολικά του κοινωνικού συνόλου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το ιπποκρατικό έργο Περί αέρων, υδάτων, τόπων.

Σήμερα την υγεία την προσδιορίζει ο όρος «συνολική έννοια της υγείας».

Έχουν γίνει πολλές προσπάθειες να οριστεί πλήρως η υγεία σε σχέση με άλλες έννοιες που συνδέονται αντικειμενικά με αυτήν. Στο παρελθόν πίστευαν ότι υγεία σημαίνει απουσία νόσου. Και σήμερα ακόμη, μεγάλο μέρος της κοινωνίας πιστεύει ότι υγιής είναι ο άνθρωπος που δεν πάσχει από κάποια νόσο· αφού δεν πάσχει από συγκεκριμένη νόσο, άρα δεν είναι άρρωστος.

Η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας (ΠΟΥ) έχει επαναπροσδιορίσει τον όρο ήδη από την ίδρυσή της. Σύμφωνα με το Καταστατικό της (1946, σε ισχύ από το 1948), «υγεία είναι η κατάσταση πλήρους σωματικής, ψυχικής και κοινωνικής ευεξίας και όχι απλώς η απουσία νόσου ή αναπηρίας».

Συνεπώς υγεία σημαίνει καλή σωματική, ψυχική και κοινωνική κατάσταση του ατόμου, της οικογένειας, της κοινότητας και συνολικά της κοινωνίας, και συνδέεται άμεσα με ψυχοκοινωνικούς και οικονομικούς παράγοντες.

Για να επιτευχθούν τα παραπάνω, σημαντικός παράγοντας είναι η εφαρμογή προγραμμάτων προληπτικής ιατρικής. Η προληπτική ιατρική αναχαιτίζει τις αρνητικές συνθήκες που επηρεάζουν την υγεία του ατόμου· μπορεί όμως —και πρέπει— να είναι αποτελεσματική μόνο εάν έχει στη διάθεσή της ένα σύνολο διαφορετικών στοιχείων, τα οποία να μπορεί να αξιοποιήσει.

Η χρήση αυτών των στοιχείων θα δίνει στους επαγγελματίες υγείας τη δυνατότητα να λαμβάνουν υπόψη γενετικούς και κληρονομικούς παράγοντες, περιβαλλοντικές επιδράσεις κ.λπ.

Ι. Ο ρόλος των εργαζομένων στον τομέα της υγείας

Στις περισσότερες κοινωνίες οι υπηρεσίες υγείας οργανώνονται σε δύο επίπεδα:

1. Λειτουργικά επίπεδα περίθαλψης που διοικούνται από επαγγελματίες υγείας, οι οποίοι ασκούν αναγνωρισμένο επάγγελμα, έχουν προσδιορισμένο ρόλο (γιατροί, νοσηλευτές, μαίες, τεχνολόγοι, οδοντίατροι κ.λπ.) και διαθέτουν πιστοποιημένη γνώση του αντικειμένου τους.
2. Επίπεδα περίθαλψης που λειτουργούν μέσα στην οικογένεια και στην κοινωνία, με μη επαγγελματίες υγείας, και επεκτείνονται στην παροχή πληροφοριών και συμβουλευτικών υπηρεσιών κ.λπ., παίζοντας καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του επιπέδου υγείας μιας κοινωνίας.

Οι εργαζόμενοι στην υγεία, επαγγελματίες ή μη, συμβάλλουν σημαντικά στην επιλογή και στην επεξεργασία της πληροφορίας που αφορά τον ασθενή —το άτομο— σε όλες τις πλευρές της ζωής του, ώστε να είναι δυνατή η πλήρης ενημέρωση όσων εμπλέκονται στη θεραπεία και η αποτελεσματική βοήθεια.

Ο ρόλος και η συνεισφορά τους πρέπει να αναγνωρίζονται από όλους μας και να τους αποδίδεται η θέση που τους αξίζει.

ΙΙ. Η επίγνωση της κοινωνίας

Η κοινωνία μέσα στην οποία ζει το άτομο έχει την υποχρέωση να ασχολείται με την υγεία και την ευημερία των μελών της. Όλες οι όψεις της ζωής, ακόμη και του θανάτου, συνδέονται —από τόπο σε τόπο και από εποχή σε εποχή, μέσα από διαφορετικά οικοσυστήματα— με ομάδες ανθρώπων που ζουν και επηρεάζονται από:

• τις μεταβολές του καιρού·
• την επάρκεια τροφής και νερού·
• την έκταση της καλλιεργήσιμης γης·
• την ποιότητα των πολιτικών και κοινωνικών συστημάτων·
• την αφθονία ή την έλλειψη αγαθών·
• τον βαθμό εκβιομηχάνισης και αστικοποίησης.

Αφού οι άνθρωποι δεν μπορούν να ζήσουν σε στεγανούς χώρους, ο καθένας μας επηρεάζεται σε μεγάλο ή μικρό βαθμό, θετικά ή αρνητικά, από εξωτερικούς και εσωτερικούς παράγοντες του περιβάλλοντος. Στις παραδοσιακές κοινωνίες η υγεία θεωρούνταν δευτερεύουσα για το σύνολο της κοινωνίας, χωρίς επίγνωση ότι τα ζητήματα υγείας επιδρούν σημαντικά στην καθημερινή ζωή του ατόμου.

Ούτε στη σύγχρονη κοινωνία η υγεία παίζει πρωταρχικό ρόλο. Η απουσία ποιοτικών υπηρεσιών υγείας (δημόσιων και ιδιωτικών), η δημιουργία κοινωνικά αποξενωμένων ομάδων, η αύξηση του αριθμού των φτωχών, η ανεπαρκής εκπαίδευση, η μη βελτίωση των συνθηκών υγιεινής και ασφάλειας στην εργασία, η έλλειψη καλά εκπαιδευμένων επαγγελματιών υγείας και η έλλειψη έγκυρης και έγκαιρης πληροφόρησης των πολιτών δημιουργούν προβλήματα στη δημόσια υγεία. Τα προβλήματα αυτά μπορούν να επιλυθούν, εάν αντιμετωπιστούν με σύγχρονες μεθοδολογίες.

ΙΙΙ. Κυβερνητικές ευθύνες

Όλοι έχουμε επίγνωση ότι η υγεία επηρεάζει την οικονομική και κοινωνική εξέλιξη και ότι μπορεί να αποτελέσει και παράγοντα πολιτικής σταθερότητας. Είναι πλέον αναγνωρισμένο ότι η καλή διατροφή προάγει τις μαθησιακές ικανότητες και δεξιότητες, όπως και την παραγωγικότητα της εργασίας, ενώ η κακή διατροφή επηρεάζει αρνητικά την κοινωνία ως σύνολο.

Πολλές κυβερνήσεις αναγνωρίζουν σήμερα τη στενή σχέση του μεγέθους της οικογένειας με την υγεία, τη διατροφή και τις επιδόσεις στο σχολείο και στην εργασία· η σχέση αυτή αποκτά έτσι οικονομική και πολιτική σημασία.

Στις σύγχρονες κοινωνίες συναντάμε δύο κατηγορίες ιατρικής περίθαλψης:

1. Υπηρεσίες διαθέσιμες σε θεραπευτικό και προληπτικό επίπεδο, σε συνδυασμό με καλή κατοικία, οικονομική σταθερότητα, επαρκή εκπαίδευση και επαρκή διατροφή.
2. Περιθωριακή περίθαλψη, συχνά σποραδική, δυσπρόσιτη και ασυνεχής, την οποία τα μέλη της κοινωνίας είναι υποχρεωμένα να διεκδικούν και η οποία συχνά συνδέεται με υποβαθμισμένη κατοικία, εκπαίδευση και διατροφή, κακές συνθήκες υγιεινής και προβλήματα υδροδότησης.

Ανάμεσα στα σύγχρονα και στα παραδοσιακά κοινωνικά συστήματα υπάρχει η λεγόμενη μεταβατική κοινωνία, που βρίσκεται στο στάδιο του εκσυγχρονισμού και αντιμετωπίζει μεγάλα και δύσκολα προβλήματα και των δύο άκρων, μαζί με τα δικά της νέα προβλήματα.

Αντιπροσωπεύει τη μετάβαση από την πολυμελή οικογένεια του παραδοσιακού χωριού, που βασίζεται στην καλλιέργεια της γης και στην αυτοσυντήρηση, στη μικρή οικογένεια των αστικών και περιαστικών περιοχών, η οποία εξαρτάται από μια οικονομία νέου τύπου, για την οποία δεν είναι κατάλληλα εκπαιδευμένη και προετοιμασμένη. Η κατάσταση της μεταβατικής οικογένειας είναι εκ των πραγμάτων ρευστή και έχει μεγάλες ανάγκες στην υγεία, στην εκπαίδευση και στην πρόνοια.

Σήμερα οι πολιτικοί ενδιαφέρονται περισσότερο για την κατασκευή ενός μεγάλου και εντυπωσιακού νοσοκομείου, το οποίο θα μπορούσε να είναι σύγχρονο και να παρέχει υπηρεσίες υψηλού επιπέδου, αλλά συνοδεύεται από ελλείψεις σε εκπαιδευμένο προσωπικό, υλικά μέσα, τεχνολογικό εξοπλισμό, οικονομικούς πόρους, σύγχρονες μεθοδολογίες κ.λπ. Τελικά το μόνο που μπορεί να προσφέρει είναι υπηρεσίες χαμηλής στάθμης σε κτίρια υψηλού κόστους κατασκευής και λειτουργίας.

Ο σημερινός προγραμματισμός για την υγεία είναι συμπτωματικός, καθόλου δομημένος και οργανωμένος ώστε να ενσωματώνει τις υπάρχουσες ανάγκες και τους διαθέσιμους πόρους μιας περιφέρειας, μιας κοινωνίας ή κοινωνικών ομάδων.

Ο διπλασιασμός ή και τετραπλασιασμός ακριβού εξοπλισμού στην ίδια περιφέρεια, η προσφορά υπηρεσιών που δεν είναι απαραίτητες και ενδέχεται να είναι ακατάλληλες για τη συγκεκριμένη περιφέρεια, ή η μεταφορά ξένων προτύπων περίθαλψης είναι ενδεικτικά του τρόπου με τον οποίο αντιμετωπίζεται ο πολίτης από τις υπηρεσίες υγείας.

Τόσο από πολιτική όσο και από κοινωνική άποψη πρέπει να δίνεται προτεραιότητα στον προγραμματισμό και στην εξασφάλιση ολοκληρωμένων υπηρεσιών υγείας. Η υγεία είναι ζωτικός παράγοντας για την ανάπτυξη ενός τόπου, μιας κοινωνίας, μιας χώρας, και πρέπει να θεωρείται βασικό στοιχείο του προγραμματισμού για την οικονομική και εκπαιδευτική ανάπτυξη.

Υπάρχουν πολλά νομοθετήματα που καθιερώνουν απαιτήσεις δημόσιας υγιεινής και ασφάλειας (εμβολιασμός παιδιών, σχολική υγεία, υγιεινή τροφίμων και νερού, υπηρεσίες υγειονομικού ελέγχου κ.λπ.) και συνδέονται στενά με τα μέτρα για την υγεία. Σημαντικός παράγοντας είναι η ύπαρξη υπηρεσιών ελέγχου όλων των φορέων που εμπλέκονται με την υγεία (νοσοκομεία, ιδρύματα πρόνοιας, εκπαιδευτικά ιδρύματα κ.λπ.), γεγονός που δείχνει το εύρος της κυβερνητικής δραστηριότητας.

Η εξασφάλιση κεφαλαίων για την έρευνα, για την εκπαίδευση των ασθενών και για την εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας υπογραμμίζει τη μεγάλη σημασία της υγείας στις επιδιώξεις μιας υπεύθυνης κυβέρνησης. Αυτό που πρέπει να γίνει κατανοητό είναι ότι η ενημέρωση των πολιτών για την υγεία τους —είτε είναι υγιείς είτε όχι— δεν πρέπει να αναζητείται μόνο στα νοσοκομεία.

Οι περισσότεροι άνθρωποι προσπαθούν να προσαρμοστούν και να αντιμετωπίσουν τα καθημερινά και συγκεκριμένα προβλήματά τους, με επιτυχία ή χωρίς, με τη βοήθεια της κυβέρνησης ή χωρίς αυτήν.

Από τη γνώση στην εφαρμογή

Η υγεία, η εκπαίδευση, η ανεργία και η πρόνοια έχουν γίνει κεντρικά πολιτικά ζητήματα στη ζωή των πολιτών. Τα πολιτικά κόμματα και η κυβέρνηση τα έχουν εντάξει στα προγράμματά τους ως κεντρικό στόχο για τον εκσυγχρονισμό της κοινωνίας. Σήμερα διαθέτουμε σημαντικές τεχνολογικές εξελίξεις και υψηλού επιπέδου ιατρική γνώση, από τις οποίες μπορούν να ωφεληθούν μεγάλα τμήματα του πληθυσμού της χώρας μας. Υπάρχει όμως μεγάλο χάσμα ανάμεσα στη διαθέσιμη γνώση και στην εφαρμογή της, που αντικατοπτρίζει ένα πρόβλημα με μεγάλη πολιτική και οικονομική διάσταση.

Η εφαρμογή της διαθέσιμης γνώσης (βλ. Σχήμα Ι) θα μας επιτρέψει να βελτιώσουμε την καθημερινή ζωή των πολιτών, κάνοντάς την λιγότερο αγχωτική και πιο υγιεινή. Αυτό που απουσιάζει είναι το κίνητρο και η ώθηση που θα δώσουν το έναυσμα για ωφέλεια στη δημόσια και προληπτική υγεία.

Είναι αναμφισβήτητο ότι ο προσεκτικός περιφερειακός προγραμματισμός είναι δρόμος προόδου· προϋποθέτει την καταγραφή των πραγματικών αναγκών και των διαθέσιμων πόρων στις κοινότητες της περιφέρειας.

Τα πολιτικά κόμματα και η κυβέρνηση πρέπει να προχωρήσουν στην εφαρμογή της γνώσης και στην αφομοίωση των τεχνολογικών εξελίξεων, έχοντας ξεκάθαρο ότι η υγεία αποτελεί παράγοντα κοινωνικής και οικονομικής σταθερότητας.

Η εκπαίδευση πρέπει να είναι συνεχής και να αφορά τόσο τους πολίτες και τους ασθενείς όσο και τους επαγγελματίες υγείας, ώστε από κοινού να επιτυγχάνεται συνεχώς αυξανόμενη επίγνωση του ρόλου της υγείας στην επίτευξη μεγαλύτερης ευημερίας.

Δεν υπάρχουν μαγικές λύσεις και μεγάλα λόγια· υπάρχει μόνο η ανάγκη να εφαρμόζεται η απλή λογική και η διαθέσιμη τεχνολογία. Ο προγραμματισμός και η οργάνωση αποτελούν το κλειδί για την ανάπτυξη της υγείας.

Πηγές

• Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας (1946). Καταστατικό της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας (Constitution of the World Health Organization), Προοίμιο. Σε ισχύ από 7 Απριλίου 1948.
• Ιπποκράτης, Περί αέρων, υδάτων, τόπων.