Η γνώση, η ηθική και η αλήθεια είναι το μέλλον του ανθρώπου

Η πρώτη εκπαιδευτική μεταρρύθμιση

Η πρώτη ολοκληρωμένη εκπαιδευτική μεταρρύθμιση ξεκίνησε το 1917 και, μέχρι τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Αν μελετήσετε την πορεία της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης στη χώρα μας, θα διαπιστώσετε ότι ποτέ δεν ολοκληρώσαμε μια μεταρρύθμιση σε όλες τις βαθμίδες της παιδείας· ποτέ δεν λειτούργησε, ποτέ δεν βγήκαν τα αναγκαία συμπεράσματα για να διορθωθεί —ή όχι— η πορεία της, δεν πήραμε αποτελέσματα, δεν αξιολογήθηκαν ποτέ όλες οι βαθμίδες της εκπαίδευσης· ποτέ δεν έγινε τίποτα ολοκληρωμένα.

Το εκπαιδευτικό σύστημα δεν προσαρμόστηκε ποτέ στις κοινωνικές, επιστημονικές, τεχνολογικές και διεθνείς εξελίξεις. Μόνο κάποιοι δάσκαλοι, καθηγητές και παιδαγωγοί προσπαθούσαν, με οδηγό τον πατριωτισμό τους και την αγάπη τους για τα παιδιά, να τα βοηθήσουν να κατανοήσουν τον κόσμο και την εξέλιξή του. Όμως μια ομάδα μεγάλων αστικών οικογενειών κράτησε την Ελλάδα επί δεκαετίες πίσω σε όλους τους τομείς, και ιδιαίτερα στην παιδεία, πολεμώντας με μεγάλο μίσος και εκδικητικότητα καθετί που θα έφερνε το νέο, το καινοτόμο, το πατριωτικό.

Την πρώτη εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, που θα έβαζε τις βάσεις για την ανάπτυξη του αστικού σχολείου, την ξεκίνησαν και την καθοδήγησαν ο Αλέξανδρος Δελμούζος, ο Δημήτριος Γληνός και η Ρόζα Ιμβριώτη. Η καρδιά και η ψυχή της ήταν ο Δημήτριος Γληνός και η Ρόζα Ιμβριώτη. Τα χρόνια 1923–1926 το Μαράσλειο Διδασκαλείο, με διευθυντή τον Γληνό, έγινε το πεδίο της εφαρμογής της.

Το πολιτικό πλαίσιο

Στις 25 Μαρτίου 1924 η Δ΄ Συντακτική Συνέλευση, με πρωθυπουργό τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου, ανακήρυξε την αβασίλευτη δημοκρατία, η οποία επικυρώθηκε με δημοψήφισμα τον Απρίλιο του ίδιου έτους. Ταυτόχρονα παραχωρήθηκαν στον στρατό προνόμια να συμμετέχει και να έχει αποφασιστικό ρόλο στη διαμόρφωση της πολιτικής των εκάστοτε κυβερνήσεων. Έτσι, ακριβώς εκείνη την περίοδο, ο στρατός μπαίνει στην κοινωνική και πολιτική ζωή της χώρας, με αποτέλεσμα να δημιουργηθούν δύο παράλληλα κέντρα εξουσίας: ο στρατός και τα πολιτικά κόμματα.

Για δεκαετίες ο στρατός λειτούργησε ως παράλληλο κέντρο εξουσίας, και αυτό οδήγησε στην εκφύλιση της δημοκρατίας ως τρόπου διακυβέρνησης της χώρας. Η μεσαία τάξη της εποχής αποδέχθηκε τον στρατό ως κριτή των πολιτικών εξελίξεων, γεγονός που εξηγεί τη χλιαρή κοινωνική αντίδραση στη δικτατορία του Μεταξά, πριν αποκαλυφθεί ο φασιστικός της χαρακτήρας.

Η Ρόζα Ιμβριώτη και το ενιαίο σχολείο

Ίσως για τους περισσότερους το όνομα της Ρόζας Ιμβριώτη να μην είναι γνωστό ή να μη λέει τίποτα. Όμως η παιδαγωγός Ρόζα Ιμβριώτη έχει συνδεθεί με τις πιο σημαντικές στιγμές της εκπαιδευτικής ιστορίας του τόπου μας: τον Εκπαιδευτικό Όμιλο, τα «Μαρασλειακά», το γλωσσικό ζήτημα, την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Συνεργάστηκε στενά με τις δύο άλλες μεγάλες μορφές της παιδείας, τον Δελμούζο και τον Γληνό.

Για να σας γράψω για τον Γληνό, την Ιμβριώτη και τον Δελμούζο, θα έπρεπε να γράψω βιβλίο —και ίσως το κάνω (βλ. Βιβλία). Εδώ θα σας παρουσιάσω τις θέσεις της Ρόζας Ιμβριώτη για την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση.

Η βασική της θέση ήταν ότι το σχολείο πρέπει να συνδεθεί με την κοινωνία και να προβάλλει το ενιαίο και ταυτόχρονα διαφοροποιημένο σχολείο, με παράλληλη ανάπτυξη της πολυτεχνικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα. Το ενιαίο διαφοροποιημένο σχολείο θα έδινε τη δυνατότητα σε κάθε παιδί να αναπτυχθεί στον βαθμό που του επιτρέπουν οι δυνάμεις του, χωρίς κανένα κοινωνικό ή οικονομικό εμπόδιο. Η κοινωνία θα αξιοποιούσε έτσι τις ικανότητες όλων των μελών της, ανεβάζοντας τον καθένα στη θέση που του επιτρέπουν οι δυνάμεις του, για να δημιουργήσει μια καλύτερη κοινωνία για το μέλλον.

Το σχολείο που συνδέεται με την κοινωνία θα συνδέει το άτομο με τη μόρφωση και την κοινωνία, και η μόρφωσή του θα έχει σχέση με τον ανθρωπισμό. Επίσης το σχολείο θα επικεντρώνεται στην εργασία:

• μέσω της εργασίας θα αναπτύσσονται οι σωματικές δεξιότητες·
• στόχος της εργασίας θα είναι η προσφορά και η ωφέλεια προς την κοινωνία·
• το σχολείο θα εξισώνει τη σωματική εργασία με την πνευματική·
• θα προσφέρει ηθική προστιθέμενη αξία, διαμορφώνοντας τον χαρακτήρα του παιδιού και καλλιεργώντας την αυτοπεποίθησή του·
• θα μαθαίνει στο παιδί να αξιοποιεί τον ελεύθερο χρόνο του με χρήσιμες εργασίες.

Τα σχολικά κτίρια πρέπει να είναι διαμορφωμένα έτσι ώστε να ενσωματώνουν την έννοια του διαφοροποιημένου σχολείου, με τάξεις σε εργαστηριακή διάταξη, και το σχολείο να αποτελεί τόπο συνάντησης και συγκέντρωσης όλης της σχολικής και κοινωνικής ζωής.

Η Ρόζα Ιμβριώτη, όπως και κάθε σκεπτόμενος άνθρωπος και πατριώτης που η τύχη τον έφερε να γεννηθεί σε αυτή τη χώρα, διώχθηκε, απολύθηκε και κυνηγήθηκε από τα εκάστοτε καθεστώτα· το ίδιο και οι σύντροφοί της στον αγώνα για την παιδεία, που γνώρισαν διώξεις, απολύσεις και εξορίες, γιατί τόλμησαν στην εποχή τους να ανοίξουν ένα παράθυρο στο μέλλον. Άλλωστε αυτή η χώρα, από τη σύστασή της και εδώ και σχεδόν 200 χρόνια, τρώει τα παιδιά της.

Πηγές

• Πύλη για την ελληνική γλώσσα (Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας), «Δελμούζος, Τριανταφυλλίδης και Γληνός» (για τη μεταρρύθμιση του 1917–1920).